Kristof Kolomb 1492-1504 yılları arasında batıdan Asya’ya ulaşmak üzere dört yolculuk gerçekleştirmiştir. Bu dört yolculuk, ilerleyen süreçte Avrupa’nın dünyanın geri kalanı ile kurduğu ilişkinin dinamiğini kökünden değiştirmiş ve günümüz dünyasının şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Kolomb, bu yolculuklar sırasında Amerika kıtası hakkındaki ilk belgelerden biri olan Seyir Defterleri’ni kaleme almıştır. Bu belge, denizcilik bilgileri, kıta hakkında coğrafi bilgiler, yerliler hakkında ilk gözlemleri içermesinin yanında aynı zamanda Avrupalı bakış açısını olduğu gibi yansıtması açısından da önemlidir.
Kolomb’un yazıları birinci el kaynak olması bakımından oldukça önemlidir. Ancak yazarın Batı merkezli ve Hristiyan temelli evren anlayışına dikkat ederek ele alınmalıdır. Cömert ve iyi huylu olarak tanımladığı yerlilerin Hristiyan olmadıkları takdirde yok edilmeleri gerektiğini yazması bunun bir örneğidir. (Kolomb, 2015, s. 55) Ayrıca bu ve benzer örneklerden anlaşıldığı üzere metin yalnızca gözlemleri kaydetmek amacıyla kaleme alınmamış aynı zamanda İspanya hükümdarlarına detaylı bir siyasal rapor olarak hazırlanmıştır.
Bu yazıda amacımız, Kolomb’un metinlerini tarih yazımı bağlamında değerlendirmek, Kolomb’un dönemini, seyahatlerini ve hayatını ele almaya çalışmaktır.
I. Seyahatin ve Seyahatnamenin Tarih Yazımı Açısından Değerlendirilmesi
Seyahatname türü, birinci el kaynak niteliği taşıması bakımından tarih yazımında sık başvurulan önemli bir kaynak türüdür. Ancak seyahatname türü de diğer pek çok kaynakta olduğu gibi, salt gerçeklik olarak kabul edilmemelidir. Seyahatnameler, gözlemleri yansıttığı gibi gözlemcinin zihin dünyasını da yansıtmaktadır. Bu sebepten seyahatname ele alınırken yalnızca ne anlattığına değil neden bu şekilde anlattığına da odaklanmak gereklidir. Bu bağlamda Kristof Kolomb’un Seyir Defterleri pek çok şey söylemektedir. Eser 1492-1504 yılları arasında gerçekleştirilmiş dört farklı yolculuk sırasında tutulmuş günlük ve rapor notlarının derlenmesiyle oluşturulmuştur. Bu sebepten tek seferlik bir anlatı değil yaklaşık on iki yıl boyunca kesintilere uğramış, koşulların ve beklentilerin değişmesiyle de şekillenmiş bir metindir.
Birinci yolculuk sırasında alınan notlar çoğunlukla Yeni Dünya hakkında coğrafi bilgiler verip bölgenin potansiyelini aktarmaktadır. Kolomb karşılaştığı adaları, iklim türünü, bitki türlerini detaylı bir şekilde tasvir eder ve Avrupa’nın burada nasıl var olabileceğine dair yorumlarını da ekler. Gördüğü mekanları adlandırır ve aslında bir şekilde anlamlandırır da. İkinci yolculukta ise metin bu özelliklerini korur ancak ilave olarak ekonomik ve siyasal hedeflere yönelik planlamalar da dahil olur. Tarımsal üretim alanlarının tespiti, altın arayışının detayları, yerlilerin çalışma kapasitesi gibi konulara yoğunlaşılmıştır. Metin bu noktada keşif günlüğü olmaktan çıkmış, kolonizasyon projesini temellendiren bir bilgi metnine dönüşmüştür. Yaşananların kaydedilmesinden çok kraliyet ailesini buraya yatırım yapmaya teşvik etmeyi amaçlayan bir metne dönüşmüştür.
Üçüncü seyahat sırasında ise artık metin keşiflere yer vermemeye başlar, planlamalar arka planda kalmıştır. Kolomb bu yolculuğu bir yönetici gibi ele alır. Değindiği konular kolonilerdeki düzen, idaredeki sorunlar ve yerlilerin isyanlarına yönelmiş ve yapılan sert uygulamalar ise denetimi sağlamak adı altında meşruiyet kazandırılmaya çalışılmıştır. Ancak bu yolculuk sırasında önemli bir kırılma yaşanmıştır. Kolomb’un düzeni beklenildiği gibi sağlayamaması üzerine şikayetler artmıştır. Francisco de Bobadilla bunun üzerine kıtaya düzeni sağlamak adına gönderilmiş ve yaptığı ilk icraatlarından biri Kolomb’u tutuklayıp İspanya’ya geri göndermek olmuştur. Bu olaydan sonra Kolomb’un yazıları ciddi bir değişim geçirmektedir.
Bu noktaya kadar yazılardan yeni dünyanın hızlı bir şekilde değişmesini takip edebilirken bundan sonraki yazılar Kolomb’un kendi hakkını savunmaya çalıştığı kişisel notlara dönmüştür. Dördüncü seyahatinde kaleme alınmış eser de bunun devamı niteliğindedir. Başarısızlıklarına, talihsizliklere ve sağlık sorunlarına açıklama getirmeyi amaçlar. Metin artık bir seyahatnameden ziyade kendisini başarısı kıskanılmış ve adaletsiz bir şekilde cezalandırılmış bir kişi olarak gösteren Kolomb’un savunmalarıdır. Kolomb’un Seyir Defterlerinde metnin zamanla geçirdiği bu dönüşüm, seyahatname türünün yalnızca gözlem anlatıları olmadığını, yazarın içinde bulunduğu şart ve koşullardan fazlasıyla etkilendiğini ve bağlama göre farklı amaçlar ile yazılabileceğine iyi bir örnektir.
II. Seyahatnamenin Tarihsel Bir Kaynak Olarak Güçlü ve Zayıf Yönleri
Seyir Defterleri, bir yandan erken dönem keşifleri için tanıklığı makul bir birinci el kaynak iken aynı zamanda sömürgeci ideolojinin pek çok yönlendirmesini de içinde barındıran bir eserdir. Bu sebepten de tarih yazımındaki yeri ancak güçlü ve zayıf yönlerinin karşılaştırılması ile izah edilebilir. Seyahatnamenin tarihsel bağlamda en güçlü yönü, olayların meydana geldiği sırada kaleme alınmış olmasıdır. Kolomb, Atlantik seferlerinin güzergahlarını, rüzgar yönlerini, hava koşullarını, seyir sürelerini, karaya çıkış tarihlerini ayrıntılı bir şekilde belgelemektedir. Özellikle ilk iki yolculuk sırasında verilen bilgiler, kolonizasyon sürecinin henüz başlamamasından dolayı ham gözlemler sunmaktadır.
Metnin bir diğer güçlü yönü ise, yeni kıtanın coğrafyasını sistematik bir şekilde belgelemesidir. Kolomb, karşılaştığı adaların fiziki özelliklerini, tarım yapılabilir alanları, su kaynaklarını, doğal bitki örtüsünü detaylı bir şekilde kayıt altına almıştır. Bununla kalmamış, ayrıca bu mekanların iktisadi alanlara dönüştürülme sürecinin de erken dönemlerini kaydetmiştir. Keşfedilen alanları, verimli, belirli amaçlarla kullanılabilir, işlenebilir olarak ekonomik potansiyelleri ile birlikte kategorize etmiştir. Metnin tarihsel kaynak olarak bir diğer güçlü yönü ise, Avrupalılar ve yerliler arasındaki karşılaşmayı doğrudan bir Avrupalının ağzından vermesidir. Bu durum karşılıklı ilişkiyi açıklamak için yetersiz kalmaktadır fakat Avrupalıların yeni kıtaya ve burada yaşayan insanlara olan yaklaşımını, bu amacı taşımamasına rağmen bize göstermektedir (Luraghi, 2000, s.47)
Bu güçlü yönlerden dolayı metni tarihsel kaynak olarak kullanırken, dikkatli olmayı gerektiren zayıf yönler de mevcuttur. Bunların başında metnin bir amaç uğruna yazılmış olması gelmektedir. Metin Kristof Kolomb’un kendine ait kişisel kayıtları olmaktan ziyade, kraliyetin gözünde kendi konumunu yükseltecek bir üslupla yazılmıştır. Metinde kıtaya dair olumlu görünen, altın ihtimali, tarım alanlarının bolluğu veya kolonilerin sağlayacağı ekonomik kazanç sürekli olarak vurgulanırken başarısızlıklar ve olumsuzluklara pek yer verilmemiştir. Metnin şiddeti aktarma şekli de bunun bir parçasıdır. 1494-1498 arasında Hispaniola’nın üçte biri yani yüz bin kişi öldürülmüştü. (Luraghi, 2000, s.49) Buna rağmen Seyir Defterlerinde bu durum itaatsizliği bastırma, düzeni sağlamak gibi ifadeler ile ele alınıyordu. Öyle ki Kristof Kolomb’un çağdaşı Bartolomeo Las Casas, Kızılderililer Nasıl Yok Oldu? ve Yerlilerin Göz Yaşı adlı eserlerinde bu durumu eleştirmiş ve yerlilerin koruyucusu ünvanını almıştır. (Erol, 2009, s. 239-242)
Bir diğer zayıf yön ise yerliler hakkındaki bilgilerin aktarımındadır. Yerliler ile Kolomb arasındaki iletişim ortak bir dil bulunmaması dolayısıyla varsayım olarak ele alınmalıdır. Seyir Defterlerinde pek çok kez yerlilerin herhangi bir inancının olmadığı tekrarlanır ancak bugün biliyoruz ki bu doğru bir varsayım değildir. (Kolomb, 2015) Yerlilerin inanç sistemleri, toplumsal örgütlenmeleri, sosyal hiyerarşileri ve gelenekleri bir dil vasıtasıyla aktarılamadığından Kolomb’un gözlemlerinin Avrupa değer ölçütüne göre yorumlamasıyla aktarılmıştır. Ayrıca metin yerlileri bir özne olarak ele almak yerine çoğunlukla sömürge düzeninin nasıl bir parçası olacakları konusunda ki bilgilerle yer verir. İyi huylu, cömert tanımlamaları aynı zamanda kolay yönetilebilir, denetlenebilir bir kitle olmalarını ifade eder. (Luraghi, 2000, s.48) Bu nedenle seyahatname kültür tarihi bakımından güvenilir bir kaynak değildir.
Seyir Defterlerindeki bir diğer zayıf yön ise bulaşıcı hastalık konusuna hiç değinmemesidir. Avrupa kıtasından gelen mikroorganizmalar, Amerika kıtasının kolonizasyon sürecindeki başarısını doğrudan etkilemiştir. (Ferro, 2002, s.311) Hastalıkların yarattığı kitlesel ölümler, askeri üstünlükten çok daha yıkıcı olmuştur. (Diamond, 2010, s.108) Buna rağmen Kolomb bundan hiç söz etmez, bu duruma dair bir farkındalık söz konusu değildir. Bu durum tarihsel gerçekliği daraltmaktadır.
Bu yönler ele alındığında Seyir Defterleri bilgi değeri bakımından önemli bir kaynakken aynı zamanda gerçeği çarpıtma potansiyeline sahip bir kaynak olarak dikkatlice incelenmelidir. Bu kaynağı doğrudan olay anlatısı olarak kullanamayız ancak metodolojik süreç doğru bir şekilde uygulandığında erken sömürgeci bakış açısının nasıl kurulduğuna dair en önemli kaynaklardan biri haline gelmektedir.
III. Kristof Kolomb’un Hayatı, Rotası ve Dönemi
Kristof Kolomb, Cenova’da yaşayan bir dokumacı ustasının oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Soylu bir aileden olmaması onu henüz erken yaşlarda emek gerektiren ticaret bağlantılarıyla bir araya getirmiş ve denizcilik ile ilgilenen alt-orta sınıf bir sosyal çevre edinmesini sağlamıştır. (Luraghi, 2000, s.32) Sahip olduğu ileri derecede denizcilik bilgisi pratik deneyimleri sayesindedir. Tunus ve Sakız Adası’na yaptığı ticari seferler sırasında mürettebatta çalışmış ve bu esnada seyir tekniklerini, rota hesaplarını, haritacılık bilgilerini doğrudan uygulama yoluyla öğrenmiştir.
Portekiz deneyimi Kolomb’un entelektüel gelişimini etkileyen bir diğer olaydır. 15. yüzyıl sonlarında Portekiz kaşifler için uğrak noktasıydı. Lizbon’da bu kişiler ile yakın temas halinde olan Kolomb’un kaşif bakış açısını yakından izleme fırsatı bulmuştur. Ancak onlardan farklı olarak yaygın olduğu gibi doğuya gitmeyi amaçlamamış ve batıya yönelmiştir. Bunun sebebi araştırmaları sırasında Toscanalı Marino’nun Asya kıtasını 225 derece olarak hesaplayan görüşünü benimsemesinden kaynaklanıyordu. Bu hesaba göre Portekiz ile Japon adaları arasında yalnızca dar bir deniz bulunuyordu ve uygun rüzgârlarla bu mesafe birkaç gün içinde aşılabilirdi.
Oysa Kolomb’dan çok daha önce, İskenderiyeli matematikçi ve coğrafyacı Eratosthenes, dünyanın çevresini yaygın kabul gören 60 deniz mili yerine 59,5 deniz miline karşılık gelen bir derece ölçüsüyle neredeyse doğru biçimde hesaplamıştır. Orta Çağ’da yaşayan ünlü Arap coğrafyacı Alfaraganus ise bir dereceyi 57 Arap miline, yani yaklaşık 66 deniz miline denk gelecek şekilde belirlemişti. Fakat Kolomb, Alfaraganus’un kullandığı birimin Arap mili değil Roma mili
olduğunu sandı ve bu hesabı 45 deniz mili olarak kabul etti. Bu yanlış varsayım, dünyanın gerçekte olduğundan neredeyse dörtte bir oranında daha küçük görünmesine yol açtı. Böylece Kolomb, batıya doğru giderek Asya’ya ulaşabileceğine gerçekten inandı. ( Luraghi, 2000, s.37)
Portekiz’den destek alamaması üzerine İspanya’ya gitti, olumsuz geçen iki görüşmenin ardından İspanya kral ve kraliçesi Ferninand ve Isabella’nın ilgisini çekmeyi başarmıştır. Bu süreçte Luraghi kabul edilmesinin ardındaki ticari sebeplere dikkat çekerken Marc Ferro Hristiyanlığı yayma amacının üzerinde durmuştur. Ferro’ya göre, erken sömürgeci genişlemenin bir ayağı ticari kazanımlar iken bir diğeri ise dini meşruiyet iddialarıdır. (Ferro, 2002, s.32)
Bu noktada Kolomb’un kariyeri hazırlık ve destek arayışı sürecini de tamamlamış ve denizaşırı seferler dönemine girmiştir. Bundan itibaren çıktığı her yolculuk yaşam öyküsünü de doğrudan etkileyecektir. Dört sefer boyunca aldığı notlar yalnızca yeni coğrafyaları değil ayrıca bu süreç içerisinde yönetici kimliği ile seyyah kimliğinin çatışmasını ve yaşadığı siyasal krizleri de açıklamaktadır. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi Kolomb bu rotalara çıkışı sırasında yeni bir kıta keşfetme gayesi taşımıyordu, yanlış hesaplamalardan kaynaklı olarak Asya’ya ulaşabileceğine inanıyordu.
Birinci yolculuk, bu teorik beklenti ile gerçekliğin, ilk kez karşı karşıya gelmesi olmuştur. Rüzgar yönleri,kat edilen mesafe gün gün belgelenmiş ancak bu gözlemlere rağmen ulaşılan bölge, Asya’nın kenar adaları olarak yorumlanmış ve gözlemler mevcut kuramsal çerçevelere uydurulmuştur. Yolculuk Palos’tan başlamış, Kanarya Adaları’nda bakım için bir süre beklendikten sonra Bahama takımadalarına ulaşılmıştır. Kolomb’un karevelası Santa Maria’nın kayalıklara oturması ile Navidad Kalesi inşa edilmiş ve ilk kalıcı koloni denemesi yapılmıştır. (Kolomb, 2015)
İkinci yolculuk sırasında keşif faaliyetleri ve kolonizasyon hazırlıkları beraber yürütülmüştür. Yolculukların gayesi tamamen değişmiş, 17 gemilik büyük bir filo ile yola çıkılmıştır. Hispaniola merkezli idari yapılanmayı destekleyecek ikmal hatları oluşturulmuştur. Bu dönemde deniz rotaları yalnızca keşif için oluşturulmamış, aynı zamanda yerleşim ve koloni düzenini ekonomik olarak sürdürebilecek şekilde lojistik ağlar oluşturulmuştur.
Üçüncü yolculuk sırasında Kolomb kasıtlı bir şekilde daha da güneye ilerledi. Bu yolculuk sırasında Marco Polo’nun bile keşfetmediği yeni bir bölgeye ayak bastığı fikri oluşmaya başlamıştı ancak bu bölgenin Japonya’nın Güneydoğusunda olduğuna inanıyordu. (Luraghi, 2000, s.50) Luraghi bu noktada Kolomb’un seyyah yönünün yönetici yönüne ağır bastığını ifade eder. Japon adalarını bulma hırsı altın hırsının önüne geçmiştir. Bu durum aynı zamanda yeni altın ülkeleri bulma isteği olarak da yorumlanabilir. Üçüncü yolculuğun ikinci kısmında Hispaniola’ya geri dönmüş ancak yönetimde çıkan krizler ile baş etmede yetersiz kalmıştır. Bunun üzerine Bobadilla adaya gönderilmiş ve yaptığı ilk icraat Kolomb’u tutuklayıp İspanya’ya geri göndermek olmuştur. İspanya’ya geri döndüğünde yönetici kimliğinin artık yalnızca kağıt üzerinde kaldığını öğrenmiştir.
Dördüncü yolculuk, 11 Mayıs 1502 yılında Cadix’den kalkan dört gemi ile başlamıştır. Cipangu Adası’na varma amacıyla Orta Amerika kıyıları boyunca yol alınmıştır ancak bu yolculuk sırasında hava koşulları sebebiyle gemiler Jamaika’nın sahillerine vurmuştur. Kolomb yaklaşık bir yıl Jamaika’da mahsur kalmıştır. Kolomb, Cipangu Adası’na ulaşılamadan 1504 yılında İspanya’ya geri döndü. Kolomb son seferinden yaklaşık 2 yıl sonra hayatını kaybetmiştir.
Kolomb’un yaşadığı dönem, Orta Çağ ticaret düzeninin değişmeye başladığı, Rönesans etkisi ile coğrafya bilgisinin üretildiği ve Osmanlı Devleti’nin ticaret yollarına olan etkisinden kaçınmak isteyen Avrupalıların yeni yollar aradığı bir geçiş dönemidir. Kara yolunun pahalılaşması denizci devletleri deniz yoluna yöneltmiştir. Kolomb bu bağlamda çağın gereksinimlerine göre hareket etmiştir. Bu dönemde ticari kazanım arayışı Hristiyanlığı yayma söylemiyle meşrulaştırılmıştır.
Ferro’ya göre keşif seferlerinin temel motivasyonu para hırsı ve dini misyondur. (2002) Kolomb’un dönemi, henüz kurumsallaşmış sömürge yönetimlerinin olmadığı ancak bunun zihinsel temellerinin atıldığı bir dönemdir.
IV. Seyir Defterlerinin Kapsamı, İçeriği ve Tarihî Bağlamı
Kitap günü gününe kaydedilen tarihlerden, rota bilgilerinden ve Kolomb’un gözlemlerine dayalı paragraflardan oluşmaktadır. İçerik yapısı çeşitli katmanlardan oluşmaktadır. İlk olarak, rüzgar yönleri, akıntılar, geminin hızına dair verilen tahmini ölçüler, karaya varış ve ayrılış günleri gibi bilgileri vermesi bakımından bir seyir günlüğüdür. Bunun dışında Kolomb’un karaya dair coğrafi gözlemlerini ve yerliler ile olan karşılaşmalarından elde ettiği gözlemlerini paylaşır. Bir diğer katman ise, Kolomb’un keşfettiği bölgelerin İspanya’ya nasıl kazançlar sağlayabileceğine dair olan fikirlerinden oluşmaktadır. Bu bağlamda kraliyete hazırlanmış bir rapor görevi görür. İlerleyen kısımlarda başına gelenlerden etkilenen Kolomb’un kendini savunma metinleri yer alır. Bu gidişat yolculuklar sırasında yaşanan kırılma anlarını takip edebilmemize olanak sağlar.
Seyir Defterleri, 15. yüzyılın sonlarında Reconquista’nın tamamlanmasından kısa bir süre sonra kaleme alınmıştır. Kolomb’un notları hem Amerika kıtasının henüz şekillenmeye başladığı bir dönemi anlatırken hem de İspanya merkezli bir bakış açısıyla Yeni Dünya’yı anlamlandırmaya çalışmaktadır. Özellikle kraliyet için yazdığı yazılarda bu durum açıkça görülmektedir. Bu açıdan kitap, Kolomb’un bireysel deneyimi olmakla kalmaz aynı zamanda dönem İspanyası’nın zihniyetinin, dilinin ve beklentilerinin anlaşılmasını sağlar.
Bu çalışmada, Kristof Kolomb’un Seyir Defterleri ele alınarak seyahatname türünün tarih yazımındaki yeri, Kolomb’un yaşamı, rotası ve dönemi, kitabın kapsamı, içeriği ve tarihsel bağlamı incelenmiştir. Seyir Defterleri yalnızca teknik bilgiler barındıran bir metin olmaktan çok Avrupalı bakış açısıyla yazılmış ve yönlendirmeleri bulunan bir eserdir. Bir yandan yeni dünyaya dair ilk tanıklık verilerini sunarken bunu erken dönem sömürgeci zihniyeti ile yapmaktadır. Sonuç olarak, Seyir defterleri tek başına olayların nasıl gerçekleştiğine dair bir kaynaktan ziyade erken dönem sömürgeci zihniyetinin nasıl kurulduğu, Yeni Dünya’nın nasıl algılandığı ve Avrupa merkezli bakış açısını gösteren bir birinci el kaynaktır. Bu yönü ile yalnızca coğrafi bilgiler veren bir kitap değil aynı zamanda dönemin düşünce ve ideolojik algılarını da göstermektedir.
Kaynakça
- Diamond, J. (2010). Tüfek, mikrop ve çelik: İnsan toplumlarının kaderleri (Çev. E. Yıldırım). TÜBİTAK Yayınları.
- Erol, B. (2009). Bartolomé de Las Casas ve yerlilerin yok edilişinin kısa tarihi. Journal of Arts and Sciences, 12, 239–242.
- Ferro, M. (2002). Sömürgecilik tarihi (Çev. M. A. Kılıçbay). İmge Kitabevi.
- Kolomb, K. (2015). Seyir defterleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Luraghi, R. (2000). Sömürgecilik tarihi. İmge Kitabevi.
